e-LIR / Lexicon
Assistenza e-LIR
Redacziun e-LIR
Contact
Publicaziuns
Links
Sponsurs
|
| |
Lexicon Istoric Retic (LIR)
Bogns
La funtauna da S. Murezzan, enchaschada en il temp da bronz tranter il
15. e 14. tsch. a.C., è prob. vegnida utilisada a medem temp per far
bogns. I sa tractava d'ina chascha da laina radunda, isolada cun
arschiglia, munida cun bagnolas da lain ed objects da bronz cultics.
Tenor la tradiziun scritta èn ils bogns da Buorm ils pli vegls: l'onn
535 menziunescha Cassiodor las aquae burmiae
che derivan prob. dal temp roman. Il 1336 ha il balneograf Petrus de
Tussignano visità quests bogns ed ha scrit las famusas «Canones», nov
reglas per far bogn ch'èn vegnidas observadas severamain durant
tschientaners. In interess pli grond per la forza curativa da las
funtaunas d'aua minerala è naschì pir cun l'Umanissem e la
Renaschientscha en il 16. tsch., ed i circulavan las emprimas
descripziuns da bogns. Il 1535 ha il scienzià universal da
Nossadunnaun, Paracelsus, visità ils bogns da Buorm, S. Murezzan
e Faveras ch'el ha descrit en sia «De morbis tartareis». El è
l'emprim ch'ha relaschà notizias medicinalas davart las funtaunas d'aua
minerala curativas da la Rezia grischuna. Il 1545 ha alura descrit
Peter Paulus Paravicini, in medi da Com, ils bogns da Masino e da Buorm
(«De Masinensium et Burmensium Thermarum [...] »). Masino vegniva
frequentà intensivamain da la noblezza grischuna durant il 17. e 18.
tschientaner. Il 1553 è cumparì en la collecziun da texts da Tommaso Giunta «De balneis»
il tractat «De thermis Rheticis» dal medi Gulielmus
Gratarolus che tracta però pli detagliadamain mo ils bogns da S.
Murezzan e dad Alvagni; menziunads a l'ur èn Vulpera/Scuol, Le
Prese/Poschiavo ed in bogn (Madesimo?) al Munt Spleia. Il bogn
d'Alvagni era fermamain frequentà da quel temp; sia aua sulfurica fitg
aromatica vegniva stgaudada en ina chaldera. Il 1559 ha J.J. Huggelius,
in balneograf da Basilea, descrit il "Fideris-Bad
in Grawpünten" sco funtauna fitg curativa ed adattada cunter mal il
venter, disturbis da digestiun e mals da giugadiras (gutta). In studi
pli exact da las funtaunas d'aua da sal da Scuol-Tarasp (emprima doc.
1369, fluriziun a partir da ca. 1830) furnescha Conrad Gessner il 1562
sco resultat da ses segiurn da cura dal 1561; el recumonda da far
durant trais dis ina cura da baiver cun charnpiertg e paun fermamain
ensalà. Betg cler è il lieu da la funtauna minerala a l'ur dal
glatscher sur Pigniu, menz. da Durich Chiampell en sia «Raetiae
alpestris topografica descriptio» da ca. 1570; quella duai esser
vegnida frequentada da numerus pelegrins. Las descripziuns posteriuras
da bogns da cura han suandà per gronda part il schema da quellas dal
16. tschientaner. Pir a partir dal 19. tsch. cumparan retschertgas
exactas davart la cumposiziun da l'aua e sia forza curativa,
publitgadas en «Heilquellen und Bäder im Kanton Graubünden» (1914),
l'ovra da standard da Gustav Nussberger. Vers la fin dal 19. tsch. èn
vegnids serrads divers bogns frequentads stediamain a lur temp, e
l'Emprima Guerra mundiala ha mess ina fin andetga al turissem classic
da bogns. Fitg frequentads a ses temp eran ils bogns da Fadrein,
Ganey/Sievgia, Fläsch e Friewis/Vaz Sut; bogns cun ina curta fluriziun
èn stads Gianatsch, Brühl/Domat, Tusaun, Pigniu e Le Prese/Poschiavo. La
carta da bogns odierna preschenta treis categorias da bogns: Ils bogns
da cura e las funtaunas d'aua minerala classics da
Scuol-Tarasp-Vulpera, S. Murezzan, Val e Cuira-Passugg, ils bogns da
cura en la Val Sinestra/Sent, a Serneus, Andeer, Mustér ed Alvagni
(reavertura 2001) e las funtaunas d'aua minerala a Bravuogn,
Cuira-Sassal e Razén. Sut l'aspect da la cumposiziun chemica èn da
menziunar l'aua sulfurica dals bogns d'Alvagni, Serneus, Spinabad, Le
Prese e Tarasp sco era l'aua da gip da Bravuogn, Ardez, Andeer,
Silvaplauna, Bogn Tenigia e Val. Funtaunas simplas d'aua da fier cun
acid carbonic (ma senza arscholettas) existan a Peiden, Razén, S.
Bernardin, Giuvaulta, Tumegl, Solas, Casti e Mustér (era ferma funtauna
da radon), veritablas funtaunas d'aua forta a S. Murezzan,
Scuol-Tarasp, Val Sinestra/Sent, Passugg, Cuira-Sassal e Fadrein. Dad
implants per far bogn moderns e bain frequentads disponan Scuol, S.
Murezzan, Andeer e Val. La plipart da quels èn en possess da la vischn.
ed èn da grond'impurtanza economica era per il Grischun. Betg main
impurtantas èn era las auas mineralas Passugger, Rhäzünser, Valser ed
Allegra.
Litteratura:
Äskulap in Graubünden, 421-528 (cun bibliogr.); TG, 1971, nrs 1 e 2 (nrs spez.); Sprecher/Jenny, Kulturgeschichte.
Martin Bundi
©HLS: Tuts dretgs d’autur da questa publicaziun electronica èn
tar
il Historisches Lexikon der Schweiz, Berna.Per tut ils texts publitgads a moda
electronica
valan las medemas reglas sco per la publicaziun stampada.
|

Redacziun LIR Adolf Collenberg Via Au' Alva 9 7016 Trin Mulin
tel.+41 81 353 59 33 E-mail: colado@bluewin.ch
Redaktion HLS Hirschengraben 11 Postfach 6576 3001
Bern tel. +41 31 313 13 30 Fax +41 31 313 13 39 E-mail: : info@dhs.ch
|
|