 |
e-LIR / Lexicon
Assistenza e-LIR
Redacziun e-LIR
Contact
Publicaziuns
Links
Sponsurs
Lexicon Istoric Retic (LIR)
Rumantsch Grischun (RG) Lingua da scrittira unifitgada per l'entir intschess rum., elavurada il 1981-82 dal romanist Heinrich Schmid da Turitg per incumbensa da la Lia Rumantscha (LR). Il 1982 ha Schmid preschentà sias «Richtlinien für die Gestaltung einer gesamtbündnerromanischen Schriftsprache Rumantsch Grischun», ina collecziun da reglas e recumandaziuns per la fonologia, morfologia, sintaxa e lexicologia dal RG. Sco lingua da punt sa basa il RG principalmain sin il surs., il vall. ed il surm., resguarda però era ils dus auters idioms numericamain pli pitschens, il put. ed il suts., sco era ils dialects regiunals e locals. Il RG è vegnì construì tenor il princip da maioritad: el sa referescha tant sco pussaivel a las furmas scrittas cuminaivlas a la plipart dals trais resp. dals tschintg idioms rumantschs. Dapi il 1983 elavurescha la LR la basa linguistica dal RG (fin il 1991 sco project dal Fond naziunal svizzer per la perscrutaziun scientifica). Il 1985 è cumparì il «Pledari rumantsch grischun-tudestg/tudestg-rumantsch grischun» cun ina grammatica elementara dal RG. Il 1993 ha la LR publitgà sut il titel «Pledari Grond» (PG) sia entira banca da datas linguisticas: l'emprim en furma stampada, dapi il 2001 en furma da CD-ROM e dapi il 2006, en collavuraziun cun la Giuventetgna Rumantscha, era sin Internet. Il concept linguistic dal RG è sa cumprovà en la pratica. Il RG ha sviluppà in'autodinamica ed ha conquistà ils pli differents champs da diever. La Confed. applitgescha la lingua da scrittira unifitgada per tut ils texts uffizials dapi il 1986 resp. 1996, il chantun Grischun dapi il 1996 resp. 2001. Sin il plaun regiunal e com. percunter predomineschan ils idioms. La LR dovra il RG dapi il 1986 resp. 1994 sco lingua administrativa. Ils meds da massa stampads ed electronics rum. fan diever dal RG per differentas contribuziuns, o.t. da caracter surregiunal. Il Radio Rumantsch dovra il RG dapi il 2008 sco lingua prelegida en las novitads. Sco emprima ovra pli gronda en RG è vegnida creada en ils onns 1987-93 l'«Ars Helvetica» (en 12 toms), dapi ils onns 1990 elavura ina squadra da redacziun il «Lexicon istoric retic» (LIR), in'ediziun rum. dal «Historisches Lexicon der Schweiz» (HLS) en dus toms cun resguard spezial da l'intschess retic-grischun. Menziun speziala meritan ultra da quai l'«Istorgia Grischuna» (2003), l'emprima istorgia cumplessiva dal Grischun en lingua rum., sco era il «Microsoft Office 2003», realisà en rum. da la LR per incumbensa da Microsoft ed en collavuraziun cun il chantun Grischun. Cun la decisiun dal Cussegl grond (2003) d'edir a partir dal 2005 ils novs meds d'instrucziun rum. mo pli en RG è vegnida lantschada ina discussiun cuntraversa davart la dumonda dal RG en scola. A basa da questa decisiun ha la Regenza grischuna laschà elavurar in concept per l'introducziun dal RG en las scolas rumantschas. Fin l'avr. 2008 han trais gruppas da vischnancas da piunier (Val Müstair, vischnancas dal Surmeir e da la Foppa en Surselva) introducì il rumantsch grischun sco lingua d'instrucziun. . Litteratura: H. Schmid, Eine einheitliche Schriftsprache: Luxus oder Notwendigkeit?, 1982; LRL 3, 849-51; H. Gloor e.a., Fünf Idiome - eine Schriftsprache? Die Frage einer gemeinsamen Schriftsprache im Urteil der romanischen Bevölkerung, 1996; Minderheitensprachen im Kontext 1, edì dad A.-A. Dazzi Gross, L. Mondada, 69/1, 1999; Die Vielfältige Romania, Gedenkschrift für Heinrich Schmid (1921-1999), edì da M. Iliescu e.a., 2001; G. Lechmann, Rätoromanische Sprachbewegung, 2005. Manfred Gross
©HLS: Tuts dretgs d’autur da questa publicaziun electronica èn tar il Historisches Lexikon der Schweiz, Berna.Per tut ils texts publitgads a moda electronica valan las medemas reglas sco per la publicaziun stampada. |
Redacziun LIR Adolf Collenberg Via Au' Alva 9 7016 Trin Mulin tel.+41 81 353 59 33 E-mail: colado@bluewin.ch
Redaktion HLS Hirschengraben 11 Postfach 6576 3001 Bern tel. +41 31 313 13 30 Fax +41 31 313 13 39 E-mail: : info@dhs.ch