Logo und Banner  

  Lexicon Istoric Retic (LIR)

Lemma    
Chavazzin

A
 B  C  D  E  F  G  H I  J  K  L  M  N  O  P  Q  R  S  T  U  V  W  X  Y  Z


stampa

lemma precedent Tavanasa Tavellas  lemma sequent

Tavau
Vischnanca polit., cirq. T., distr. Partenz/T. (fin il 2001 Landquart Sura), situada en la Val da la Landwasser, cun las fracziuns da T. Vitg, T. Plaz, Frauenkirch, Glaris e Monstein e cun plirs aclauns en la val principala (Laret, Wolfgang, Clavadel, Spina e.a.) e div. abitadis en las vals lateralas dal Flüela, Dischma e Sertig, a partir dal 2009 era cun la fracziun da Tain. Tenor la surfatscha č T. la segund gronda vischnanca da la Svizra e la pli gronda vischnanca dal Grischun. 1213 Tavaus, tud. Davos (uffiz.). La vischnanca politica da T. correspunda al cirquit da T. e cumpiglia in territori che s'extenda dal Schwarzsee (Laret) sur l'intschess da la Landwasser fin a la chavorgia al pe dal Silberberg (Monstein). L'uschen. Oberschnitt (vallada largia) cunfinescha sut Frauenkirch cun l'Unterschnitt (stretga cun numerus valluns). 1850 1'680 abit.; 1888 3'891; 1900 8'089; 1930 11'164; 1950 10'433; 2000 11'417.
Singuls objects dal temp da bronz, scuverts sin l'Alp Drusatscha, al Lai da T. ed al Pass dal Flüela, cumprovan l'existenza d'ina ruta da transit preistorica dal Partenz a T. e Susch. La vallada č dentant vegnida urbarisada e colonisada pir en il temp autmedieval da purs rum., immigrads da la Val d'Alvra e da l'Engiadina. Il pli vegl doc. datescha dal 1213 e cumprova la cultivaziun originara dal terren a T. tras Rumantschs (prada e pastgiras) che pajavan tributs a lur suveran, il chapitel catedral da Cuira, en furma da nursas e da chaschiel producė sin il bain da Kristis (bandunā pli tard). Il 1297 č quest bain, in regal da la chaplutta da Brinzauls a Bolgen, passā als Wildenbergs. Enturn il 1280 aveva Walter IV von Vaz domiciliā lā Gualsers e fusiunā ils dus bains rum. cun 12 bains gualsers ad ina cooperativa. En la brev da vasalladi e da tschains dal 1289 čn attestads tributs considerabels en furma da chaschiel, nursas e ponn e l'obligaziun da prestar servetsch militar, ma era libertads persunalas ed il dretg d'exequir la giurisdicziun bassa e da metter in agen mastral. La giurisdicziun criminala vegniva exequida dals baruns de Vaz. Suenter lur extincziun č il domini passā il 1338 tras ierta als Toggenburgs, il 1436 als Montforts-Tettnang ed il 1466 a la Chasa d'Austria (Habsburg). Il 1649 č la vischnanca da T. sa cumprada libra da quel domini.
L'emprima baselgia (patruns: s. Maria, s. Gion Battista, s. Niclā) č attestada il 1335 a T. Plaz. Questa baselgia, consecrada a s. Gion, era la baselgia principala da la regiun da T. ed aveva trais chaplanias: quella da S. Teodul a T. Vitg (construida enturn il 1350.), unser frowen kilch a Frauenkirch (menz. il 1466) e la chaplania da S. Niclā a Glaris (enturn il 1350). Enturn il 1500 č menz. la baselgia da S. Gion sco frye pfarkilchen. La collatura appartegneva a la vischnanca da T. ch'ha adoptā la cretta ref. il 1526. En il 17. e 18. tsch. čn las suandantas chaplanias daventadas plaivs autonomas: Glaris cun Monstein il 1654, Frauenkirch cun Sertig il 1680 e T. Vitg cun Laret il 1680. Il 1719 č Monstein sa separā da Glaris ed ha engaschā in agen plevon. Novas baselgias čn vegnidas construidas a Monstein (1668), Sertig (1699) e Laret (1793). Chapluttas bandunadas existan sin il Wolfgang ed a Pedra en la Val dal Flüela (menz. il 1562 sco hof by der cappel, oz Dörfji). La vischnanca da T. disponiva a l'entsch. dal 21. tsch. da 15 baselgias. La gronda part dals abitants č refurmada.
Il 1328 ha T. cumprā da Susch la Val dal Flüela ed extendė qua tras sias pastgiras communalas. A l'entsch. dal 14. tsch. čn emigrads Gualsers da T. ad Arosa ch'č daventā in vischinadi da T. (separaziun 1851). Ils numerus bains da T. čn sa sviluppads a las fracziuns istoricas che decidan anc oz en atgna cumpetenza davart dumondas da scola e da sepultura e che disponan per part dad atgnas facultads (vala era per la nova fracziun da Tain). L'emprima ediziun dal ĢDavoser Landbuchģ datescha dal 1596. La schientscha politica da la glieud da T. č sa manifestada il 1564 suenter l'incendi da la veglia chasa com., in edifizi da lain substituė d'ina chasa da crap renaschimentala, realisada sper la baselgia principala tenor ils plans da Hans Ardüser cun ina stiva gronda (sala dal cussegl cun picturas da vaider) ed ina stiva lunga. T. era la chapitala da la LDD (fundada il 1436) ed ospitava en roda cun Cuira e Glion mintga tschintgavel onn la Dieta da las Trais Lias. En la stiva lunga vegnivan salvadas la Dieta sezza e las radunanzas com., en la stiva gronda las sedutas da dretgira.
A partir dal 14./15. tsch. č la regiun da T. vegnida germanisada tras Gualsers. Economicamain han predominā dal 14.-16. tsch. l'allevament da muvel (chaschiel, export da muvel, ponn da launa-nursa), l'explotaziun da metals en las minieras al Silberberg en l'Unterschnitt (Monstein, fin il 1848; export dals metals ad Alla, Bulsaun, Buorm e Sunder) sco era l'import da graun e da sal dal Tirol sur il Pass dal Flüela e da vin (sauma) da la Vuclina sur il Scaletta. Grazia al success economic a l'exteriur han las veglias chasas da lain pudė vegnir engrondidas u remplazzadas tras chasas da crap. La pestilenza, guerras e fominas han provocā a l'entsch. dal 17. tsch. ina ferma depopulaziun. Il destin da T. vegniva determinā o.t. da las fam. Beeli, Buol, Guler, Jenatsch, Sprecher e Valär ch'han laschā eriger dal 16.-18. tsch. chasas burgaisas represchentativas.
Cun la scuverta da la forza curativa dal clima alpin per malsognas dal lom en il 19. tsch. ha T. cumenzā a sa transfurmar ad in center internaz. da cura e da vacanzas. Il 1841 ha avert Luzius Rüedi ina chasa per uffants malsauns dal lom e da las glondas dal culiez. Enturn il 1853 ha scuvert il medi Alexander Spengler il clima curativ da T. sco remedi cunter la tuberculosa. A partir dal 1865 e sa sviluppā T. ad in lieu da cura permanent cun sanatoris, hotels ed in'emprima viafier. Ils giasts da cura ed ils fugitivs politics han conferė a T. in caracter internaz. (Thomas Mann, Ernst Ludwig Kirchner, e.a.). La populaziun č creschida considerablamain. Sper edifizis erigids en il stil floreal e neoclassicistic čn vegnidas construidas a T. a partir dal 1900 chasas en novas furmas e stils, p.ex. las chasas cun tetg plat u en stil cubic (Pfleghard & Haefeli: Sanatori Schatzalp; Rudolf Gaberel: Chasa da cura, chasa-cumin). In factur essenzial per il svilup dal lieu da cura č stā la lingia da la Viafier retica Landquart-T., averta il 1890. Il piunier da questa colliaziun č stā l'hotelier da derivanza ollandaisa Willem Jan Holsboer ch'era sa domiciliā a T. il 1867. Suenter il 1900 č T. daventā in impurtant lieu per sports d'enviern. En ils onns 1920 (onns dad aur) č T. sa sviluppā ad in impurtant lieu da vacanzas, tr.a. grazia a las concurrenzas da sport cun participaziun internaz. (p.ex. Spengler-Cup dapi il 1923). Suenter la crisa economica mundiala č T. sa transfurmā d'in center da cura da la noblezza ad in lieu da cura e da sport per in e scadin: il 1930 cun la construcziun da pendicularas e runals (Funiculara Parsenn) e da l'emprim runal cun staffa dal mund a Bolgen 1934. Fin a la Segunda Guerra mundiala ha alloschā T. ina gronda colonia da Tudestgs attratga tr.a dal Fridericianum, ina scola d'internat da la Germania, averta il 1878 e refundada il 1946 sco Scola media alpina svizra. A T. residiava era il manader da la secziun svizra da la NSDAP, Wilhelm Gustloff, assassinā il 1936 dal student gidieu David Frankfurter.
Las novas metodas, sviluppadas en ils onns 1950 cunter la tuberculosa, han fatg svanir la plipart dals sanatoris a T. Il 2000 existivan anc 10 sanatoris, da quels quatter da l'exteriur, o.t. clinicas per curar allergias. La construcziun moderna dal Center da congress (1969) e da l'Hotel da congress (1982) ha attratg in turissem economic fitg lucrativ a T. (tr.a. il Forum economic mundial). Ils davos onns ha T. vivė in boom da construcziun, o.t. en consequenza dal svilup d'in turissem da massa bunmartgā. Il 2000 aveva T. 19 funicularas, 17 runals, pliras patineras, bogns, ina halla da sport sin glatsch (dapi il 1981), plazzas da golf e da tennis sco era scolas da skis e da passlung. Il  2005 lavuravan passa 80% da las persunas cun activitad da gudogn a T. en il sectur terziar, strusch 4% en l'agricultura. T. posseda in sistem da scola bain sviluppā, in spital regiunal ed ina chasa d'attempads, ina biblioteca regiunala, il Museum da minieras grischun (a Schmelzboden/Monstein), il Museum Ernst Ludwig Kirchner (a T. Plaz) ed in museum regiunal (en l'anteriura pravenda da T. Vitg). T. č la sedia da l'Institut fed. per la perscrutaziun dal guaud, da la naiv e da la cuntrada e da l'Institut svizzer per la perscrutaziun dal clima autalpin e da la medischina. L'infrastructura da T. patescha o.t. dal traffic d'autos. Malgrā il svilup dal traffic public (bus locals, autos postals, VR, Funiculara Parsenn) e la chanalisaziun dal traffic privat (traffic en direcziun unica sin vias da transit) stagnescha il traffic savens durant la stagiun auta; ils effects da la polluziun da l'aria sin l'ambient (guaud e.a.) čn evidents.
Las autoritads politicas da la vischnanca e da la regiun da T. consistan dal cussegl grond (legislativa), dal cussegl pitschen (executiva) sco era d'in mastral che presidiescha omadus cussegls. Quests gremis vegnan elegids mintga trais onns la terza dumengia da matg da la mastralia regiunala (Landschaftsbsatzig). Omadus cussegls čn attestads dapi il 1468. Il dretg da vuschar da las dunnas sin plaun local č vegnė introducė il 1970. Il cirquit da T. exista dapi il 1851 ed č territorialmain identic cun la vischnanca da T. La mastralia cirq. (Kreisbsatzig) elegia mintga trais onns l'emprima dumengia da matg a l'urna il president cirq., l'intermediatur (derschader da pasch), la dretgira cirq. (dretgira penala d'emprima instanza fin il 2001) ed ils deputads.



Litteratura:
M. Valčr, Sechs Jahrhunderte Davoser Geschichte, 1930; Kdm GR 2, 143-76; A. Laely, Davoser Heimatkunde, 1952 (1984˛); INSA 3, 317-464; Bundi, Besiedlung; Gem. GR, nr 38, 1983; Simmen, Wappen, 307-12; A. Gredig, P. Blöchlinger, Davos: eine Stadt in den Alpen, 2009.

Martin Bundi

lemma precedent
 Tavanasa

Tavellas
 lemma sequent


pagina precedenta


©HLS: Tuts dretgs d’autur da questa publicaziun electronica èn tar
il Historisches Lexikon der Schweiz, Berna.Per tut ils texts publitgads a moda
electronica valan las medemas reglas sco per la publicaziun stampada.





Redacziun LIR Adolf Collenberg Via Au' Alva 9 7016 Trin Mulin tel.+41 81 353 59 33 E-mail: colado@bluewin.ch
Redaktion HLS Hirschengraben 11 Postfach 6576 3001 Bern tel. +41 31 313 13 30 Fax +41 31 313 13 39 E-mail: : info@dhs.ch