e-LIR / Lexicon
Assistenza e-LIR
Redacziun e-LIR
Contact
Publicaziuns
Links
Sponsurs
|
| |
Lexicon Istoric Retic (LIR)
Sutsilvan
Idiom da la Sutselva, linguatg da scrittira e dialects da la Val dal
Rain Posteriur. L'intschess dialectal tanscha da Trin a Calantgil e
cumpiglia Il Plaun, parts da la Tumleastga, la Mantogna e la Muntogna
da Schons, quel da diever dal sutsilvan scrit da Calantgil fin e senza
Giuvaulta (Il Plaun fa part da l'intschess da diever dal sursilvan
scrit). Il sutsilvan sa basa sin il latin vulgar, entrā en questas
regiuns cun ils invasurs romans l'onn 15 avant Cristus. El furma, ens.
cun il surmiran, la part rum. dal Grischun Central. Ferma erosiun dal
sutsilvan dapi la germanisaziun da Panaduz e da Seglias enturn il 1900,
survivenza parziala o.t. a Trin, a Domat, a Razén e sin la Muntogna da
Schons. Il sutsilvan č vegnė codifitgā pir en ils onns 1916/17 e scrit
definitivamain pir a partir dal 1943 [Giuseppe Gangale]. Atgnadads
lexicalas dal sutsilvan čn p.ex. Ŧfriŧ (detg) e Ŧbagliafarŧ
(discurrer). Il Plaun e parts da la Tumleastga han conservā - sco il
sursilvan - il diftong lat. AU, uschiglio o ("aura/ora", "stau/sto").
Tut l'intschess sutsilvan preschenta il monoftong lat. e ("mesa,
stela"). Dal suffix lat. -ANU resultan las pronunzias -on, -eum, -ön,
-aun ed -an (en silba averta), p.ex. en la furma scritta "Zirān, tāna".
Autras particularitads dal sutsilvan: la palatalisaziun dals infinitivs
sin -ARE, precedids da gl, gi en Il Plaun ("maglier"), en la Tumleastga
ed en Schons
SC("rasgear"), l'infinitiv dals verbs cun accent final senza -r dador
la Viamala ("vurdá, tumé"), l'emprima pers. da paucs verbs frequents
sin -t ("jou sunt, vont"), il futur cun auxiliar ("jou vignt ad aver,
ad easser"), il pronom possessiv cun artitgel ("la mi'sora"), la
substituziun generala dal gl tras j (feglia > "feja", igl > "i")
ed il svilup tendenzial da l'ö secundar a Preaz e Sarn ad ü (bavö >
"bavü").
Litteratura:
LRL 3, 764-85; A. Decurtins, Vom Vulgärlatein zum Rätoromanischen, en: JHGG, 1986, 207-39.
Kuno Widmer
©HLS: Tuts dretgs d’autur da questa publicaziun electronica èn
tar
il Historisches Lexikon der Schweiz, Berna.Per tut ils texts publitgads a moda
electronica
valan las medemas reglas sco per la publicaziun stampada.
|

Redacziun LIR Adolf Collenberg Via Au' Alva 9 7016 Trin Mulin
tel.+41 81 353 59 33 E-mail: colado@bluewin.ch
Redaktion HLS Hirschengraben 11 Postfach 6576 3001
Bern tel. +41 31 313 13 30 Fax +41 31 313 13 39 E-mail: : info@dhs.ch
|
|