 |
e-LIR / Lexicon
Assistenza e-LIR
Redacziun e-LIR
Contact
Publicaziuns
Links
Sponsurs
Lexicon Istoric Retic (LIR)
Sutsilvan Idiom da la Sutselva, linguatg da scrittira e dialects da la Val dal Rain Posteriur. L'intschess dialectal tanscha da Trin a Calantgil e cumpiglia Il Plaun, parts da la Tumleastga, la Mantogna e la Muntogna da Schons, quel da diever dal sutsilvan scrit da Calantgil fin e senza Giuvaulta (Il Plaun fa part da l'intschess da diever dal sursilvan scrit). Il sutsilvan sa basa sin il latin vulgar, entrā en questas regiuns cun ils invasurs rom. l'onn 15 a.C. El furma, ens. cun il surmiran, la part rum. dal Grischun Central. Ferma erosiun dal sutsilvan dapi la germanisaziun da Panaduz e da Seglias enturn il 1900, survivenza parziala o.t. a Trin, a Domat, a Razén e sin la Muntogna da Schons. Il sutsilvan č vegnė codifitgā pir en ils onns 1916/17 e scrit definitivamain pir a partir dal 1943 (Giuseppe Gangale). Atgnadads lexicalas dal sutsilvan čn p.ex. fri (detg) e bagliafar (discurrer). Il Plaun e parts da la Tumleastga han conservā - sco il sursilvan - il diftong lat. AU, uschiglio o (aura/ora, stau/sto). Tut l'intschess sutsilvan preschenta il monoftong lat. e (mesa, stela). Dal suffix lat. -ANU resultan las pronunzias -on, -eum, -ön, -aun ed -an (en silba averta), p.ex. en la furma scritta Zirān, tāna. Autras particularitads dal sutsilvan čn: la palatalisaziun dals infinitivs sin -ARE, precedids da gl, gi en Il Plaun (maglier), en la Tumleastga ed en Val Schons (rasgear), l'infinitiv dals verbs cun accent final senza -r dador la Viamala (vurdá, tumé), l'emprima persu da paucs verbs frequents sin -t (jou sunt, vont), il futur cun auxiliar (jou vignt ad aver, ad easser), il pronom possessiv cun artitgel (la mi'sora), la substituziun gen. dal gl tras j (feglia > feja) ed il svilup tendenzial da l'ö secundar a Preaz e Sarn ad ü (bavö > bavü). Litteratura: A. Decurtins, Vom Vulgärlatein zum Rätoromanischen, en: JHGG, 1986, 207-39; LRL 3, 764-85. Kuno Widmer
©HLS: Tuts dretgs d’autur da questa publicaziun electronica èn tar il Historisches Lexikon der Schweiz, Berna.Per tut ils texts publitgads a moda electronica valan las medemas reglas sco per la publicaziun stampada. |
Redacziun LIR Adolf Collenberg Via Au' Alva 9 7016 Trin Mulin tel.+41 81 353 59 33 E-mail: colado@bluewin.ch
Redaktion HLS Hirschengraben 11 Postfach 6576 3001 Bern tel. +41 31 313 13 30 Fax +41 31 313 13 39 E-mail: : info@dhs.ch