e-LIR / Lexicon
Assistenza e-LIR
Redacziun e-LIR
Contact
Publicaziuns
Links
Sponsurs
|
| |
Lexicon Istoric Retic (LIR)
Sanitad
Il term sanitad designescha la totalitad da las normas e da las valurs,
da la pratica vivida e da las persunas pertutgadas (tractantas e
tractadas) en connex cun la sanadad corporala e psichica resp. cun
malsognas. Quest artitgel metta l'accent sin process ed
instituziuns perceptiblas. Las
enconuschientschas da la sanitad en la Rezia medievala èn marginalas.
Lung ils pass trategnevan l'uvestgieu da Cuira e las claustras ospizis (numnads era xenodochis) per l'alloschament dad esters trapassants, paupers e
malsauns. Per l'alimentaziun da quels procuravan era diaconias. Questas
duas instituziuns stattan a l'origin dals ospitals. Il provediment
medicinal era en il temp medieval essenzialmain en ils mauns da
spirituals, barbiers e barbiers chirurgs (tud. Bader), entant che
l'assistenza al part vegniva garantida da spendreras (dunnas cun
experienza). Da grond'impurtanza eran senza dubi ils bogns,
la medischina da chasa e las cardientschas blauas. La mancanza da
medis en las vals alpinas aveva fullà via als scharlatans che
faschevan propaganda sin fieras ed a festas per lur art da guarir e per
lur itgs (da miraclas). Medis erudits (sesents) èn attestads a Tavau
il 1487 (Wilhelm Beeli) ed a Cuira la fin dal 15. tsch. (Bernardus
Stupanus), en l'Engiadina en il 16. tsch. (NN), a Glion (Georg Iserin)
ed en il Mesauc en il 17. tsch. (Rodolfo Antonio). Il 1762 dumbrava
Cuira trais medis studegiads ed il rest dal Grischun cun ses ca. 70'000
abitants max. set (1829 29; 1884 40). Fin vers la fin dal 18. tsch., cura
che piuniers da la medischina academica tschertgavan da surmuntar
la tenuta fatalistica e passiva da vastas gruppas da la populaziun,
predominava ina relaziun prescientifica envers la medischina. Il favr. 1735 han las Trais Lias instituì l'emprim Cussegl da sanitad
cun mintgamai dus comm. per Lia. Quest cussegl aveva paucas
cumpetenzas ed era vegnì schlià durant la Helvetica; ils vischinadis
suverans ed ils cumins avevan impedì in sistem sanitar coordinà sper la
prevenziun cunter epidemias (consultaziun davart mesiras da quarantina
e bloccadas da vias e pass). Malsognas che mettevan blers sut terra
avant ura en il 18. tsch. eran o.t. la pneumonia (popular: puntga,
malcostas), inflammaziuns da las mandlas, la virola e malsognas da
l'aua (idropsia), en intginas valladas era inflammaziuns da la beglia (disenteria). Tenor
statisticas da la fin dal 18. tsch. muriva in terz dals creschids da la
pneumonia, in quart da tuberculosa, la mesadad dals uffants da la
virola ed auters da la stgarlattina. Pagliolancas pativan e murivan
d'infecziuns u da tractaments fallads. La glieud che viveva sper
il Rain tr. il Signuradi e Cazas pitiva sur mesira dal gutter.
Il zercl. 1805 è vegnì convocà in Cussegl da sanitad stabel che adempliva o.t.
pensums da polizia d'epidemias: quarantina da muvel infectà, cumbat
cunter scharlatanaria, ordinaziun da vaccinaziuns (cf. urden
medicinal dal 1808, amplifitgà il 1822 ed il 1929). Postulats dal
Puschlav, da l'Engiadina (1811) e dals reacziunaris (1814) da schliar
il Cussegl da sanitad èn vegnidas refusadas dal Cussegl grond. Il 1845
èn vegnids nominads medis distr., il 1850 in veterinari
chant., ed a partir dal 1848 exequiva il Cussegl da sanitad,
ens. cun la Regenza, las funcziuns da la polizia sanitara ed aveva la
surveglianza suprema sur ils ospitals, la clinica psichiatrica, ils
bogns da cura, las spendreras e las praschuns. El era medemamain
cumpetent da nominar la cumissiun d'examinaziun chant. per medis,
apotechers, veterinaris (fin a l'introducziun da l'examen fed. da
medischina il 1877) e dals dentists (fin il 1888). Tr. il 1853
(Ospital da la S. Crusch a Cuira) ed il 1941 (Ospital retic chant. ed Ospital
regiunal a Cuira) han ins avert ils div. ospitals a Cuira ed ils
ospitals regiunals en las valladas. Il svilup da quests ospitals a
centers da scolaziun per il persunal medicinal ed a basas
instituziunalas per il provediment medicinal da la populaziun ha
transfurmà profundamain la sanitad grischuna (Congregaziuns). Las
cumpetenzas da la Confed. èn s'augmentadas punctualmain dapi il
1848. Il 1879 è vegnida nominada ina cumissiun fed. da
sanitad (puspè dissolvida il 1882). L'Uffizi fed. da sanadad (oz
Uffizi fed. da sanadad publica) è vegnì creà il 1893. Gia a partir
dal 1876 vegniva manada ina statistica fed. per fatgs sanitars
(motivs dals mortoris, frequenza da malsognas e.u.v.), ed il 1888 ha il
Cussegl fed. relaschà in reglament per l'examinaziun ed admissiun
dals medis dentists. Ulteriuras cumpetenzas da la Confed. eran la
polizia da victualias ed il cumbat cunter la tuberculosa ed il
reumatissem. Il davos transferiment da cumpetenzas sin il champ sanitar
che merita da vegnir menziunà è stada la submissiun da las professiuns
en il sectur sanitar a la responsabladad da la Confed. tras la
Const. fed. dal 1999 (art. 63). Il svilup scientific e
professiunal da la medischina dapi la Segunda Guerra mundiala ha
pussibilità en la sanitad ina purschida fitg differenziada e per part
standardisada, en la quala purschiders da servetschs privats e publics,
finanziads dal stadi e da las cassas da malsauns,
provedan pazients pli e pli pretensius ed attempads.
L'augment quantitativ da las prestaziuns medicinalas va a pèr ed a pass
cun in svilup massiv d'apparaturas tecnicas e da medicaments custaivels
(sur d'in raziunament da quels vegn discutà oz punctualmain).
Sco
exponent d'ina medischina alternativa ed aderent da la medischina
natirala ha il plevon Johannes Künzle fullà via en il Grischun il
1922, gudagnond cunter l'opposiziun serrada dals medis da scola la
votaziun davart l'admissiun da la medischina natirala. La medischina da
scola ha dentant mantegnì fin oz ses vast monopol da tgira e
tractament. Quel è dentant vegnì mitigià parzialmain cun l'admissiun da
la chiropratica, da la psicoterapia e da l'acupunctura en
cumbinaziun cun la medischina da scola, l'omeopatia e metodas da
tractament sumegliantas. Il 2008 dumbrava il Grischun trais ospitals
chant. (Cuira), nov ospitals regiunals (Castaneda, Tavau, Glion,
Samedan, Suagnign, Aschera, Scuol, Sta. Maria V.M. e Tusaun), duas
clinicas psichiatricas (Cazas e Cuira), duas clinicas spezialas (Cuira,
Tavau), duas clinicas alpinas ed ina clinica per uffants (Tavau), duas
clinicas privatas (S. Murezzan, Cuira) e dus centers da reabilitaziun
(Tavau, Sievgia).
Funtaunas:
Chal. statal 1920; 1950; 1970; Der Kanton Graubünden in Zahlen, 1985-2002; Graubünden in Zahlen, 2003-.
Litteratura:
Äskulap in Graubünden; HbBG 3, 115-46; Durchblick:Graubünden in Zahlen, 2001, 19; A. Condrau, Helfen und Heilen, 2009².
Adolf Collenberg
©HLS: Tuts dretgs d’autur da questa publicaziun electronica èn
tar
il Historisches Lexikon der Schweiz, Berna.Per tut ils texts publitgads a moda
electronica
valan las medemas reglas sco per la publicaziun stampada.
|

Redacziun LIR Adolf Collenberg Via Au' Alva 9 7016 Trin Mulin
tel.+41 81 353 59 33 E-mail: colado@bluewin.ch
Redaktion HLS Hirschengraben 11 Postfach 6576 3001
Bern tel. +41 31 313 13 30 Fax +41 31 313 13 39 E-mail: : info@dhs.ch
|
|