e-LIR / Lexicon
Assistenza e-LIR
Redacziun e-LIR
Contact
Publicaziuns
Links
Sponsurs
|
| |
Lexicon Istoric Retic (LIR)
San Murezzan
Vischn. politica, cirq. Engiadin'Ota, distr. Malögia. S. consista da
las duas parts Vschinauncha (1830 m) e Bagn (1775 m) e cumpiglia la
fracziun da Champfèr (1825 m) ed il
quartier da villas Suvretta. Lieu da cura nobel
e center da sport a la riva dal lai cun il medem num. 1137/39 ad sanctum Mauricium, tud. St. Moritz (uffiz.). 1803 183 abit.; 1850 228; 1900 1603; 1910 3'197; 1950 2'558; 2000 5'589.
1 - Temp preroman Il 1853 han ins scuvert durant lavurs da construcziun a S.-Bagn
in
enchaschament d'aua da funtauna (funtauna da Mauritius), mess
a la glisch definitivamain en occasiun dal nov enchaschament da la
funtauna il 1907. En la profunditad da 1.4 m èn ins urtà sin dus
bischens da
lain da laresch, installads en posiziun verticala. Ils bischens avevan
in
diameter da var 0.8-1.4 m ed in'autezza da var 1.8-2.3 m ed eran p.p.
emplenids cun belma. Els eran enramads da da duas chaschas da
lain rectangularas u trapezoidas. La chascha exteriura era
vegnida realisada cun laina
radunda (construcziun da bloc), quella interiura cun laina squadrada
enchastrada (aissas). Il lain bain mantegnì mussava numerus
fastizs da l'elavuraziun. In dals bischens cuntegneva div. objects
da bronz, tr.a. duas spadas cun manetscha entira, in fragment d'ina
loma da spada, ina loma da stilet ed ina gluva da decoraziun. Ils chats
dateschan p.p. anc dal temp da bronz mesaun (ca. 15.-14. tsch. a.C.), p.p.
dentant gia da l'emprim temp da bronz tardiv (ca. 13.-12. tsch. a.C.). Ils objects
eran plazzads cun premura en il bischen da lain e eran prob. in'unfrenda ad in dieu da la funtauna. Tenor retschertgas
dendrocronologicas pli recentas è vegnida enchaschada la funtauna cun gronda probabilitad il 1466 avant Cristus.
Jürg Rageth
2- Dal temp roman fin il di dad oz
Cumbain ch'ins aveva percurrì l'Engiadin'Ota en il temp roman, mancan
per
S. chats da quell'epoca. En il 9. tsch. è vegnida administrada
l'Engiadin'Ota, sco feud
imperial, d'in tschert Richpert;
pli tard è S. passà als conts da
Gamertingen ch'han alura vendì il 1137/39 lur possess tranter S-chanf e
Champfèr (che cumpigliava era S.) a l'uvestg da Cuira. Enturn il 1300
na cumpara S. anc betg sco culegna. Attestà èn mo singuls bains
sparpagliads enturn la baselgia da Mauritius. En il temp medieval
tardiv fascheva
S. part da l'associaziun da martgà da
la dretgira auta d'Engiadin'Ota, cun la quala la vischn. è s'unida a la
LCD il
1367. Il 1462 è vegnida dividida la dretgira auta d'Engiadin'Ota en las
duas mesas dretgiras
da Suot e Sur Funtauna Merla, da la quala S. è daventà in vischinadi.
En occasiun da la partiziun territoriala da l'Engiadin'Ota (1536-38) ha
obtegnì S. in agen territori communal. Ils dretgs d'utilisaziun da las
alps, da las pastgiras e dals guauds èn passads da l'associaziun da
martgà als
singuls vischinadis. La baselgia da S. Mauritius era, sper quellas
da S. Luzi a Zuoz e da S. Peter a Samedan, ina da
las trais baselgias principalas da la val. Sia plaiv cumpigliava la
part sura da la val da S. fin a Segl, cun las vals lateralas Fex (Segl)
e Grevasalvas (Malögia). Da la
baselgia da S. Mauritius
exista mo pli il clutger romanic inclinà (terren da bovas). Il 1577 ha
adoptà S. sco ina da las davosas vischn.
da l'Engiadina la cretta refurmada. Il 1787 è vegnida erigida en
vischn.
la baselgia ref., il 1897 il clutger neogotic. Il 1867 han ins
construì la baselgia parochiala cat. deditgada a s. Mauritius, il 1889,
a S.-Bagn, la
baselgia cat. consecrada a s. Carlo Borromeo, il 1871
quella englaisa ed il 1877 la baselgia franzosa.
Il 1537 ha menz. Parecelsus per l'emprima giada ina funtauna
curativa (aua forta) a S. Dapi alura èn cumparidas nundumbraivlas
descripziuns medicinalas e geograficas da la funtauna ascha. L'emprima
analisa chemica da quella
datescha dal 1674. En il 17. e 18.
tsch. vegniva ella frequentada o.t. da curants talians, tr. ils quals
il
duca da Parma e Savoia. In'emprima chasa da cura (anc senza ustaria,
agiuntada pir il 1856) è vegnida averta il 1832. La chasa da
cura, realisada il 1864 tenor ils plans da Felix Wilhelm Kubly, ha
inizià il svilup da S. sco center da cura da bogns. La funtauna da
Mauritius è vegnida enchaschada da nov en ils onns 1853, 1907 e 1937,
quella da Paracelsus il 1853. Il nov center da cura è vegnì
terminà il 1976. Enturn il 1850 ha avert Johannes Badrutt
en la part sura da la vischn. l'Hotel Kulm ch'è daventà in dals emprims
hotels da
luxus, munì il 1879 cun l'emprim indriz idraulic stabel per
l'illuminaziun electrica da
la Svizra. Dapi il 1875 èn vegnids erigids, l'emprim a S.-Bagn,
alura era en il vitg ed a Suvretta, grandhotels
luxurius sco era
numerus hotels pli pitschens e pensiuns. Dal 1870 fin a l'Emprima
Guerra mundiala è sa transfurmà S. ad ina "citad en las autas
muntognas" (lescha da construcziun dal 1906). En ils onns 1880 han
importà giasts englais sports d'enviern sco il curling, il skeleton
ed il bobsleign
(bobera natirala dapi il 1890). Alura è sa sviluppà il sport da
skis a S. ch'ha organisà ils gieus olimpics d'enviern dal 1928 e dal
1948. Numerus hotels, naschids durant la Belle Epoque,
han però
subì grondas perditas suenter l'Emprima Guerra mundiala, insaquants èn
restads serrads per plirs onns. En ils onns 1920 ha l'economia cumenzà
a sa restabilir, ma la crisa economica mundiala e la
Segunda Guerra mundiala han puspè franà il svilup. L'expansiun
turistica, iniziada en ils onns
1950, ha provocà in boom da construcziun. L'impurtanza da la
parahotellaria è creschida. Il 2004 disponiva S. da 5'642 letgs en
l'hotellaria, da 3'500 letgs en la parahotellaria e da 4'000 en
segundas
abitaziuns. Per l'onn turistic 2000-01 èn vegnidas registradas
1'132'000 pernottaziuns, 925'000 da quellas en hotels e stabiliments da
cura, il rest en la parahotellaria. Numerusas attracziuns sco cursas da
chavals sin il Lej da S. cuvert da glatsch e naiv (dapi il 1907)
contribueschan al
renum dal lieu. Ultra da quai dispona S. dapi il 1976 d'in center da
trenament en autezzas.
Il 1906 è vegnì avert il Museum Engiadinais, il 1908 il Museum
Segantini. Dapi il 1904 furma S. la staziun finala da la VR, dapi il
1910 è la vischn. colliada cun la Viafier dal Bernina. Tr. il 1896 ed
il 1932 circulava in tram a S. La vischn. dispona era da numerusas
telefericas, sutgeras e runals. Las funicularas S.-Chantarella (1912) e
Chantarella-Corviglia
(1928) e las pendicularas S.-Bagn-Signal e Corviglia-Piz Nair rendan accessibel ina da las pli vastas regiuns da skis e da viandar da l'Engiadina. S. è il center da
servetschs da l'Engiadin'Ota. Il 2000 lavuravan passa 80%
da las persunas cun activitad da gudogn en il sectur terziar. A partir da la segunda mesadad dal 19. tsch. è
la vischn., oriundamain da lingua rum. (1880 50.2%), vegnida quasi totalmain germanisada. Il 2000 eran
67% dals abitants da S. da lingua materna tud., 4.7%/12.8% (ML/Lindic) da
lingua rumantscha.
Litteratura:
Temp preroman: J. Heierli, Die bronzezeitliche Quellfassung zu St.Moritz, en: ASA, 9/1907, 265-78; A. Zürcher, Die bronzezeitlichen Funde von St.Moritz, en: BM, 1973, 52-64.
Dal temp roman fin il di dad oz: Bundi, Besiedlung; S. Margadant, M. Maier, St.Moritz, 1993.
©HLS: Tuts dretgs d’autur da questa publicaziun electronica èn
tar
il Historisches Lexikon der Schweiz, Berna.Per tut ils texts publitgads a moda
electronica
valan las medemas reglas sco per la publicaziun stampada.
|

Redacziun LIR Adolf Collenberg Sonnenweg 8 7402 Bonaduz
tel.+41 81 353 59 33 E-mail: colado@bluewin.ch
Redaktion HLS Hirschengraben 11 Postfach 6576 3001
Bern tel. +41 31 313 13 30 Fax +41 31 313 13 39 E-mail: : info@dhs.ch
|
|