Logo und Banner  

  Lexicon Istoric Retic (LIR)

Lemma    
Chavazzin

A
 B  C  D  E  F  G  H I  J  K  L  M  N  O  P  Q  R  S  T  U  V  W  X  Y  Z


stampa

lemma precedent San Jorio , Pass da San Romerio [San Remigio]  lemma sequent

San Murezzan
Vischn. politica, cirq. Engiadin'Ota, distr. Malögia. S. consista da las duas parts Vschinauncha (1830 m) e Bagn (1775 m) e cumpiglia la fracziun da Champfèr (1825 m) ed il quartier da villas Suvretta. Lieu da cura nobel e center da sport a la riva dal lai cun il medem num. 1137/39 ad sanctum Mauricium, tud. St. Moritz (uffiz.). 1803 183 abit.; 1850 228; 1900 1603; 1910 3'197; 1950 2'558; 2000 5'589.

1 - Temp preroman
Il 1853 han ins scuvert durant lavurs da construcziun a S.-Bagn in enchaschament d'aua da funtauna (funtauna da Mauritius), mess a la glisch definitivamain en occasiun dal nov enchaschament da la funtauna il 1907. En la profunditad da 1.4 m èn ins urtà sin dus bischens da lain da laresch, installads en posiziun verticala. Ils bischens avevan in diameter da var 0.8-1.4 m ed in'autezza da var 1.8-2.3 m ed eran p.p. emplenids cun belma. Els eran enramads da da duas chaschas da lain rectangularas u trapezoidas. La chascha exteriura era vegnida realisada cun laina radunda (construcziun da bloc), quella interiura cun laina squadrada enchastrada (aissas). Il lain bain mantegnì mussava numerus fastizs da l'elavuraziun. In dals bischens cuntegneva div. objects da bronz, tr.a. duas spadas cun manetscha entira, in fragment d'ina loma da spada, ina loma da stilet ed ina gluva da decoraziun. Ils chats dateschan p.p. anc dal temp da bronz mesaun (ca. 15.-14. tsch. a.C.), p.p. dentant gia da l'emprim temp da bronz tardiv (ca. 13.-12. tsch. a.C.). Ils objects eran plazzads cun premura en il bischen da lain e eran prob. in'unfrenda ad in dieu da la funtauna. Tenor retschertgas dendrocronologicas pli recentas è vegnida enchaschada la funtauna cun gronda probabilitad il 1466 avant Cristus.
                                                                                                         Jürg Rageth


2- Dal temp roman fin il di dad oz
Cumbain ch'ins aveva percurrì l'Engiadin'Ota en il temp roman, mancan per S. chats da quell'epoca. En il 9. tsch. è vegnida administrada l'Engiadin'Ota, sco feud imperial, d'in tschert Richpert; pli tard è S. passà als conts da Gamertingen ch'han alura vendì il 1137/39 lur possess tranter S-chanf e Champfèr (che cumpigliava era S.) a l'uvestg da Cuira. Enturn il 1300 na cumpara S. anc betg sco culegna. Attestà èn mo singuls bains sparpagliads enturn la baselgia da Mauritius. En il temp medieval tardiv fascheva S. part da l'associaziun da martgà da la dretgira auta d'Engiadin'Ota, cun la quala la vischn. è s'unida a la LCD il 1367. Il 1462 è vegnida dividida la dretgira auta d'Engiadin'Ota en las duas mesas dretgiras da Suot e Sur Funtauna Merla, da la quala S. è daventà in vischinadi. En occasiun da la partiziun territoriala da l'Engiadin'Ota (1536-38) ha obtegnì S. in agen territori communal. Ils dretgs d'utilisaziun da las alps, da las pastgiras e dals guauds èn passads da l'associaziun da martgà als singuls vischinadis.
La baselgia da S. Mauritius era, sper quellas da S. Luzi a Zuoz e da S. Peter a Samedan, ina da las trais baselgias principalas da la val. Sia plaiv cumpigliava la part sura da la val da S. fin a Segl, cun las vals lateralas Fex (Segl) e Grevasalvas (Malögia). Da la baselgia da S. Mauritius exista mo pli il clutger romanic inclinà (terren da bovas). Il 1577 ha adoptà S. sco ina da las davosas vischn. da l'Engiadina la cretta refurmada. Il 1787 è vegnida erigida en vischn. la baselgia ref., il 1897 il clutger neogotic. Il 1867 han ins construì la baselgia parochiala cat. deditgada a s. Mauritius, il 1889, a S.-Bagn, la baselgia cat. consecrada a s. Carlo Borromeo, il 1871 quella englaisa ed il 1877 la baselgia franzosa.
Il 1537 ha menz. Parecelsus per l'emprima giada ina funtauna curativa (aua forta) a S. Dapi alura èn cumparidas nundumbraivlas descripziuns medicinalas e geograficas da la funtauna ascha. L'emprima analisa chemica da quella datescha dal 1674. En il 17. e 18. tsch. vegniva ella frequentada o.t. da curants talians, tr. ils quals il duca da Parma e Savoia. In'emprima chasa da cura (anc senza ustaria, agiuntada pir il 1856) è vegnida averta il 1832. La chasa da cura, realisada il 1864 tenor ils plans da Felix Wilhelm Kubly, ha inizià il svilup da S. sco center da cura da bogns. La funtauna da Mauritius è vegnida enchaschada da nov en ils onns 1853, 1907 e 1937, quella da Paracelsus il 1853. Il nov center da cura è vegnì terminà il 1976. Enturn il 1850 ha avert Johannes Badrutt en la part sura da la vischn. l'Hotel Kulm ch'è daventà in dals emprims hotels da luxus, munì il 1879 cun l'emprim indriz idraulic stabel per l'illuminaziun electrica da la Svizra. Dapi il 1875 èn vegnids erigids, l'emprim a S.-Bagn, alura era en il vitg ed a Suvretta, grandhotels luxurius sco era numerus hotels pli pitschens e pensiuns. Dal 1870 fin a l'Emprima Guerra mundiala è sa transfurmà S. ad ina "citad en las autas muntognas" (lescha da construcziun dal 1906). En ils onns 1880 han importà giasts englais sports d'enviern sco il curling, il skeleton ed il bobsleign (bobera natirala dapi il 1890). Alura è sa sviluppà il sport da skis a S. ch'ha organisà ils gieus olimpics d'enviern dal 1928 e dal 1948. Numerus hotels, naschids durant la Belle Epoque, han però subì grondas perditas suenter l'Emprima Guerra mundiala, insaquants èn restads serrads per plirs onns. En ils onns 1920 ha l'economia cumenzà a sa restabilir, ma la crisa economica mundiala e la Segunda Guerra mundiala han puspè franà il svilup. L'expansiun turistica, iniziada en ils onns 1950, ha provocà in boom da construcziun. L'impurtanza da la parahotellaria è creschida. Il 2004 disponiva S. da 5'642 letgs en l'hotellaria, da 3'500 letgs en la parahotellaria e da 4'000 en segundas abitaziuns. Per l'onn turistic 2000-01 èn vegnidas registradas 1'132'000 pernottaziuns, 925'000 da quellas en hotels e stabiliments da cura, il rest en la parahotellaria. Numerusas attracziuns sco cursas da chavals sin il Lej da S. cuvert da glatsch e naiv (dapi il 1907) contribueschan al renum dal lieu. Ultra da quai dispona S. dapi il 1976 d'in center da trenament en autezzas. Il 1906 è vegnì avert il Museum Engiadinais, il 1908 il Museum Segantini. Dapi il 1904 furma S. la staziun finala da la VR, dapi il 1910 è la vischn. colliada cun la Viafier dal Bernina. Tr. il 1896 ed il 1932 circulava in tram a S. La vischn. dispona era da numerusas telefericas, sutgeras e runals. Las funicularas S.-Chantarella (1912) e Chantarella-Corviglia (1928) e las pendicularas S.-Bagn-Signal e Corviglia-Piz Nair rendan accessibel ina da las pli vastas regiuns da skis e da viandar da l'Engiadina. S. è il center da servetschs da l'Engiadin'Ota. Il 2000 lavuravan passa 80% da las persunas cun activitad da gudogn en il sectur terziar. A partir da la segunda mesadad dal 19. tsch. è la vischn., oriundamain da lingua rum. (1880 50.2%), vegnida quasi totalmain germanisada. Il 2000 eran 67% dals abitants da S. da lingua materna tud., 4.7%/12.8% (ML/Lindic) da lingua rumantscha.




Litteratura:
Temp preroman: J. Heierli, Die bronzezeitliche Quellfassung zu St.Moritz, en: ASA, 9/1907, 265-78; A. Zürcher, Die bronzezeitlichen Funde von St.Moritz, en: BM, 1973, 52-64. Dal temp roman fin il di dad oz: Bundi, Besiedlung; S. Margadant, M. Maier, St.Moritz, 1993.


lemma precedent
 San Jorio , Pass da

San Romerio [San Remigio]
 lemma sequent


pagina precedenta


©HLS: Tuts dretgs d’autur da questa publicaziun electronica èn tar
il Historisches Lexikon der Schweiz, Berna.Per tut ils texts publitgads a moda
electronica valan las medemas reglas sco per la publicaziun stampada.





Redacziun LIR Adolf Collenberg Sonnenweg 8 7402 Bonaduz tel.+41 81 353 59 33 E-mail: colado@bluewin.ch
Redaktion HLS Hirschengraben 11 Postfach 6576 3001 Bern tel. +41 31 313 13 30 Fax +41 31 313 13 39 E-mail: : info@dhs.ch