e-LIR / Lexicon
Assistenza e-LIR
Redacziun e-LIR
Contact
Publicaziuns
Links
Sponsurs
|
| |
Lexicon Istoric Retic (LIR)
Glion
Vischnanca polit., cirq. G., distr. Surselva (fin il 2001 Glogn),
situada en la Val dal Rain Anteriur a la sortida da la Lumnezia, cun
Strada (incorporada il 1978). Numnada l'"emprima citad al Rain". 765 Iliande, tud. Ilanz (uffiz.). 1835 574 abit.; 1850 663 (cun Strada); 1900 981; 1950 1'640; 2000 2'448. Chats
dad armas ed iseglias dal temp da bronz en vischinanza da la ruina dal
chastè da Grüneck, da la dimora per attempads ed a Strada. Al pe da
Grüneck han ins scuvert in deposit da stgazis dal temp medieval tempriv
(790/94) cun munaidas d'aur e d'argient da derivanza langobarda,
carolingica ed araba e cun cliniez d'aur langobard (en il Museum retic
a Cuira). Il bain signuril da Tello, menz. il 765, sa chattava
prob. en la citad veglia odierna. L'intschess
econ. e polit. da G.
cumpigliava dapi il temp medieval tempriv las vischn. da Strada, Luven
e Flond sco era ils bains da Valata, Armsch e Cavrida che sa chattan oz
sin territori da Sursaissa. L'aual da Valata furmava il cunfin
occidental. Il center eccles. era la baselgia parochiala da S. Martin
(menz. il 765), situada al sidvest da G. a la cruschada da las vias per
la Lumnezia e Sursaissa. Enturn l'onn 840 appartegneva quella baselgia
cun dretg da dieschma a l'Imperi carolingic; tenor doc. dal temp
medieval tardiv sa chattava là in abitadi numnà G. Sura che
n'exista dentant betg pli. L'economia ed il traffic sa concentravan
en il temp medieval tardiv sin G. Sut che furma la citad veglia
odierna. Quella era sa sviluppada enturn il bain dal temp medieval
tempriv ed enturn la tur da defensiun da S. Margriata (prob. center
d'in chastè-fortezza cun ina baselgia menz. il 1288) ad ina
citad medievala cun in mir da tschinta, portals e dretg da fiera. Il
1289 è G. attestada sco citad (oppidum).
Il spustament dal center da la Foppa da Sagogn a G. en il temp medieval
tardiv è succedì a basa da la nova situaziun da traffic: l'emprima punt
sur il Rain a G. dirigeva il traffic directamain en la citad ch'era
daventada enturn il 1380 in lieu da susta e da dazi per il traffic da
transit novnaschì sur il Lucmagn. En il temp medieval era G. suttamess, ens. cun
l'entira Foppa, l'emprim a la prefectura dals baruns de Belmont, a
partir dal 1400 a quella dals de Sax. A l'intern dals mirs da la citad
existiva in'atgna dretgira civila. Ils tschentaments da la citad dal
1390 reglavan o.t. ils fatgs da construcziun, la protecziun cunter
incendis e l'urden economic. Il 1352, durant la Faida da Belmont, è la
citad da G. vegnida devastada parzialmain, ed il 1483 è ella arsa giu
cumplettamain. En il temp medieval tardiv existivan pliras
confraternitads a G.: quella da Nossadunna a S. Martin e quellas da S.
Giatgen il vegl e da la S. Crusch a S. Margriata. La baselgia da S. Martin a G.
Sura (cun chasa-pravenda e santeri) è restada la baselgia parochiala fin a
la refurmaziun (1526);
gia avant il 1500 aveva dentant giugà la baselgia da S. Margriata la rolla
principala a G. Cun la separaziun da Luven (1526) e da Flond (1731)
è la plaiv medievala sa limitada al territori da la citad per propi. La
chaplutta da S. Clau, erigida en l'avantcitad cun il medem num a la
riva sanestra dal Rain (consecrada il 1408), è daventada temporarmain
impurtanta per il traffic en il temp medieval tardiv en connex cun la construcziun da
la
punt sur il Rain. Il 1395 ha gì lieu a G. l'emprim act da fundaziun
da la LG (l'uschen. Lia dals signurs). L'iniziant principal, Johannes von Ilanz (avat da Mustér), era oriund da
G. A partir dal 1524 ospitava G., la suletta citad en la LG,
la Dieta fed. da las Trais Lias (en roda cun Cuira e Tavau). A
l'entschatta dal 16. tsch. aveva G. cuntanschì in'impurtanza centrala en
la Republica tras divers conclus impurtants che las Dietas avevan prendì en
questa citad: l'emprima constituziun cuminaivla (1524), ils Artitgels da
G. (1524 e 1526) ed ils edicts d'approvaziun da la cretta cat. e prot.
(libertad da cardientscha) en las Trais Lias ed en lur Terras subditas
(1526 e 1557). In eveniment impurtant è stada la Disputaziun da
religiun a G. dal 1526 ch'aveva preparà la via a la refurmaziun en
il Grischun. Il spiert innovativ vegniva incorporà da members da las fam.
Capol e Janigg. Pauc temp suenter l'adopziun da la cretta ref. (1526) è
Nossadunna sparida da la vopna da la citad da G. A partir da quel mument han surtut las fam. Schmid von Grüneck
e Castelberg decidì la politica da la citad. Ils Schmids han laschà
eriger
chasas burgaisas imposantas (p.ex. la Casa Gronda, 1677), ed il
1715 han els promovì cun sustegn da Turitg e da Berna la restauraziun
dals mirs da la citad. La resistenza dals aristocrats cunter il
chalender gregorian e l'allontanament da las sutgas dals patrizians da
la baselgia da S. Margriata han provocà il 1799 ina revolta da vart
dals burgais. Dapi la Helvetica e la Mediaziun n'è G. betg pli stà lieu
da la Dieta da las Trais Lias (abolida). Il 1809 è sa radunà il
Cussegl grond dal giuven chantun Grischun per l'emprima e davosa giada
a G. En il 19. tsch. ha
G. pers era sia impurtanza sco center commerzial, ella ha però pudì sa
mantegnair sco lieu da fiera, spezialmain per il commerzi da muvel en
Surselva. La mastergnanza ha cumenzà a prosperar (fundaziun da l'Uniun
da mastergnants 1853). Il 1859 ha l'immigraziun da lavurers cat.
dal conturn e da l'exteriur manà a la fundaziun d'ina pravenda cat. cun
in'atgna baselgia (construida il 1879). La surconstrucziun da l'areal pli bass da
l'avantcitad cun edifizis industrials, chasas, ustarias ed hotels è stada
pussaivla pir suenter la correcziun dal Rain en il 19. tschientaner. La
veglia chasa-cumin al sid da la punt originara sur il Rain è vegnida
demolida il 1881 e remplazzada il 1893 tras l'emprima chasa da scola
primara e secundara. G. è oz in impurtant center regiunal da scola e da
traffic. Ina scola è attestada gia il 1536. Fin il 1969 era la scola
primara separada confessiunalmain. Il 1865 ha Johann Fidelis
Depuoz fundà ina scola reala ed industriala per mattas (il posteriur Institut S.
Giusep) ed ha avert il 1868 il Spital S. Clau. Dapi
il 1969 administrescha ina congregaziun da las soras dominicanas ina
scola da tgirunzas e da puras en ils novs stabiliments claustrals. G.
dispona en pli d'ina chasa d'attempads e da tgira, d'in museum regiunal
(installà en la Casa Carniec), d'ina scola secundara distr., d'ina
scola reala ed auxiliara, d'ina scola prof. e mercantila sco era da la
Scola da musica Surselva. Il 1987 ha la citad obtegnì indrizs moderns
per la fiera da muvel ed il 1988 in nov ospital regiunal. Grazia a
l'avertura da la VR (1903) ed a l'amplificaziun dals meds da transport
publics en ils numerus vitgs vischins durant ils ultims decennis ha G.
pudì sa sviluppar ad in impurtant center da traffic dal chantun Grischun. Il
1961 è la bellezza punt da lain sur il Rain vegnida demolida e
remplazzada tras ina punt da betun. Oz dominescha il sectur da
servetschs a G. (2005 78.3%
da las persunas cun activitad da gudogn). Dapi il 1990 èn ils tschains
d'aua da las OE G. I e II in'impurtanta funtauna d'entradas. Part da
la populaziun da lingua rum.: 1880 60.8%; 1941 50.2% (LM); 2000 29.9%/51.6%
(ML/Lindic). Il 1950 ha il tud. remplazzà il rum. sco lingua maioritara
a G.
Litteratura:
A. Maissen, L. Schmid, G./La Foppa, 1977; 700 Jahre Stadt Ilanz, red. D. Cadruvi, 1989.
Martin Bundi
©HLS: Tuts dretgs d’autur da questa publicaziun electronica èn
tar
il Historisches Lexikon der Schweiz, Berna.Per tut ils texts publitgads a moda
electronica
valan las medemas reglas sco per la publicaziun stampada.
|

Redacziun LIR Adolf Collenberg Via Au' Alva 9 7016 Trin Mulin
tel.+41 81 353 59 33 E-mail: colado@bluewin.ch
Redaktion HLS Hirschengraben 11 Postfach 6576 3001
Bern tel. +41 31 313 13 30 Fax +41 31 313 13 39 E-mail: : info@dhs.ch
|
|